İçeriğe geç

SES OLAYLARI

TÜRKİYE TÜRKÇESİNDEKİ SES OLAYLARI

     Kelimelerde zamana ve sahaya bağlı olarak sürekli değişmelerin, gelişmelerin olması dilin canlılığının bir göstergesidir. Dil durağan değil, dinamik bir yapıya sahiptir. Dilin söz varlığını oluşturan kelimelerdeki sesler, heceleri ve kelimeleri oluştururken tarihî süreç içerisinde düşerler, yer değiştirirler, türerler, başka seslere benzerler. İşte bütün bunlar, ses olayları başlığı altında incelenir. Dilde ses olayları, çeşitli sebeplerden kaynaklanır. Bunlardan başlıcaları aşağıda özetlenmiştir:

Ses olaylarının sebepleri

a) Dilin ses özellikleri: Türkçede kelime sonunda b, c, d, g sesleri olmadığı için Arapça kitâb kelimesi Türkçeye kitap şeklinde geçmiştir. Uzun ünlü olmadığı için de â ünlüsü kısalarak normal a’ya dönüşmüştür.

b) Başka seslerin etkisi: Bazı sesler, yanlarındaki diğer seslere etki ede­rek onları kendilerine benzetirler, değiştirirler. Meselâ, anbar kelimesindeki b sesi, yanındaki n’ye etki ederek onu, kendisi gibi dudak ünsüzü olan (m) yapmıştır. Böylece kelime, ambar şekline dönüşmüştür.

Yaşıl kelimesinin yeşil’e dönüşmesinin sebebi, y ve ş seslerinin inceltici etkisidir.

c) Vurgu: Türkçede orta hece vurgusu genellikle zayıf olduğu için bu hecedeki ünlüler bazen daralır bazen de düşerler: Tasarıla> tasarla, besileme> besleme, yalınız > yalnız vb. gibi.

ç) Zayıf sesler: ğ, h, ı, l, n, r, y, z sesleri zayıf sesler olduğu için bazı ses olaylarına sebep olurlar: ağabey > âbi, hastahane > hastane, pek iyi > peki, bir daha> bi daha, soğan> soan, uğur> uur, ınanmak > inanmak.

d) Söyleyiş güçlüğü ve kakofoni: Bazı seslerin yan yana gelmesi söyleyiş güçlüğüne veya kakofoniye sebep olur. Bu durumda bazı ses olayları olur: büyükcek > büyücek, küçükçük > küçücük, ufakcık > ufacık.

Ses olaylarının sebebini, dildeki en az emek yasasına bağlamak mümkündür.

SES OLAYLARI

1. Ses Türemeleri

Ünlü türemesi ve ünsüz türemesi şeklinde görülür:

a) Ünlü Türemesi

Genellikle, alınma kelimelerde görülen bu ses olayına Türkçe kelimelerde de rastlamak mümkündür. Ünlü türemesi kelimenin başında, ortasında veya sonunda olabilir: station > istasyon, scala > iskele, scarpino>iskarpin;  limon > ilimon, Recep>İrecep;  tren > tiren, kral > kıral, spor > sipor;         akl > akıl, ömr > ömür; bircik > biricik, giderkene.

Ünlü türemesi olayı bazen de ünsüzle biten kelimelere, yine ünsüzle başlayan bir ek getirildiğinde karşımıza karşımıza çıkar: ev(i)m  düş(ü)nmek   bil(i)nmek gel(i)yorsun   gir(i)ş

b) Ünsüz Türemesi

İki şekilde görülür. Birincisinde, ünlüyle biten kelimeye ünlüyle başlayan bir ek getirileceği zaman bu iki ünlü arasında yardımcı bir ünsüz ( y, n) tü­rer: bilgi-y-e, Ali-y-i, sevdi – y – di, soru – y – u; bu-n-u, şu-n-u, evi-n-e.

Türkçe kelimelerde iki ünlü yan yana bulunmadığı için Türkçeye başka dillerden geçmiş bu tür kelimelerde iki ünlünün arasında bir ünsüz türer: fiat>fiyat, faide>fayda, mai>mavi, zaif>zayıf,  gibi.

İkincisi, -daha çok ağızlarda- ünlüyle başlayan kelimelerin başında y, h ünsüzlerinin türemesi şeklinde görülür: avlu>havlu, ayva>hayva, elbet>helbet, ücra>hücra, örümcek>hörümcek; ıldız>yıldız, ırak>yırak, inmek>yinmek.

2. Ünsüz İkizleşmesi

Kelime içinde bir ünsüzün iki defa söylenerek ikizleşmesi olayıdır. Daha çok ağızlarda görülür: ana>anne, yeddi, sekkiz, dokkuz, eşek, rakkam; bilemedim> bilemmedim, sakız>sakkız;                                          elli (50) (<elig), belli  <belig.

Ünsüz ikizleşmesi, ünsüz türemesinin özel bir türü olarak da değerlendirilebilir.

3. Ses Düşmeleri

Kelimedeki bir veya birkaç sesin, dilin ses özelliklerinden kaynaklanan sebeplerle düşmesi olayıdır. Kaybolan sesin kelimedeki yerine göre ve kaybolma şekline göre aşağıdaki şekillerde incelenirler:

a) Ön ses düşmesi: ısı+cak > sıcak.

b) Orta Hece Ünlüsünün Düşmesi

Orta hecenin vurgusuz olması sebebiyle, özellikle ğ, r, y, z zayıf ünsüzlerinin yanındaki ünlünün düşmesi olayıdır: ağızı > ağzı, boyunum> boynum, gönül>gönlü, beniz>benzi, göğüs>göğsü,                  buradan > burdan, buyuruk > buyruk, dirilik > dirlik, gazete > gazte, kıvırım > kıvrım, oğulu > oğlu, satılık > satlık, yalınız > yalnız, yanılış > yanlış.

c) Hece Düşmesi

ğ, h, y zayıf ünsüzleri bazen iki ünlü arasında eriyerek kaybolur, kalan iki ünlü kaynaşarak tek ünlü olur. Dolayısıyla bir hece eksilmiş olur: âb (< ağabey), ayol (< ay oğul), eczâne (< eczâhâne), eyvallah (< eyi vallah),  pastane (< pastahâne), peki (< pek iyi).

Peş peşe gelen ve sesleri birbirine benzeyen hecelerden birinin düşmesidir: alıyor (<ala yorır “yorı” “yürü”den gelir), başlayım (<başlayayım), budur (<bu durur), pazartesi (<pazar ertesi), söyleyim (<söyleyeyim) pekiyi <peki.

ç) Ünsüz Düşmesi

Seslerin birleşmesi sırasında söyleyiş güçlüğü veya zayıf sesler (g, h, n, l, r, y, z) sebebiyle bir ünsüzün düşmesi olayıdır: büyükcek>büyücek, yumuşakçık>yumuşacık,  küçük+çük >, küçücük, ufak-cık>ufacık bebek-cik>bebecik; çift > çif, bir daha> bi daha, geliyor > geliyo.

d) Tekleşme

Genellikle alınma kelimelerdeki aynı cinsten ve yan yana bulunan iki ünsüzden birinin dilin ses özelliğine uyarak düşmesidir:Edebiyyat > edebiyat, hammâl > hamal, kemmiyyet > kemiyet (Sayılabilen, kaç, teklik,çokluk), keyfiyyet>keyfiyet(nasıl-iyi-kötü),  medeniyyet >medeniyet.

e) Ünlü Birleşmesi (Erimesi)

İlki ünlüyle biten, ikincisi ünlüyle başlayan ve her zaman birlikte kullanılan birleşik kelimelerde, peş peşe gelen ünlülerin kaynaşarak bir ünlü hâline gelmesiyle ortaya çıkan ses olayıdır: bulamaç (<bulama+aş), cumartesi (<cuma+ertesi), Delorman (<Deli orman), kahvaltı (<kahve+altı), nasıl (<ne+asıl) niçin (<ne+için).

4. Yer Değiştirme (Göçüşme)

Kelimedeki iki ünsüzün yer değiştirmesi şeklinde ortaya çıkan ve ağızlarda çok görülen bir ses olayıdır: gibi-bigi, cereyan-ceyran, çömlek-çölmek, ekşi-eşki, gömlek-gölmek, ileri-ireli, kibrit-kirbit, kirpi-kipri,  kirpik-kiprik, köprü-körpü, lânet-nalet, memleket-melmeket, Meryem-Meyrem, ödünç-öndüç, öğrenmek-örğenmek, sarımsak-samırsak, toprak-torpak, yalvarmak-yavralmak, yüksek-yüsgek,öğretmek-örgetmek. Bu örneklerde birinci şekiller doğru, ikinciler yanlıştır.

5. Benzeşme (asimilasyon)

Kelime içinde bir araya gelen seslerden birinin diğer sesi kendisine benzetmesi demek olan benzeşme, Türkçede çok görülen ses olaylarından biridir. Benzeşme, yan yana gelen sesler arasında olabileceği gibi uzakta olan sesler arasında da mümkündür.

Türkçenin ses kurallarının çoğu, benzeşmeyle yakından ilgilidir. Bunlardan en önemlileri ses uyumlarıdır. (Ses uyumları konusu yukarıda anlatıldığı için burada tekrar edilmeyecektir.)

Benzeşme, çeşitli şekillerde görülür:

a) İlerleyici benzeşme

Önceki ünsüzün, sonraki ünsüzü kendine benzettiği benzeşmedir: anlamak > annamak, bunlar> bunnar, karanlık > karannık, nişanlı > nişannı, samanlık > samannık, yazsınlar > yazsınnar.

b) Gerileyici benzeşme

Sonraki ünsüzün, önceki ünsüzü kendine benzetmesi olayıdır: birlikte > billikte, gözsüz > gössüz, kalmazsa > kalmassa, tarla > talla, terli > telli, türlü> tüllü.

c) Oluşum noktası benzeşmesi

Kelime içinde yan yana bulunan ünsüzlerden birinin diğerini kendi oluşum noktasına çekmesi olayıdır: anbar, onbaşı, çarşanba, penbe, perşenbe; dolambaç, saklambaç, cambaz, çember, memba kelimelerindeki b dudak ünsüzü yanındaki n’yi kendi oluşum noktasındaki bir diğer dudak ünsüzü olan m’ye çevirerek kelimelerin ambar, ombaşı, çarşamba, pembe, perşembe şekline dönüşmesine sebep olmuştur.

d) Seda bakımından benzeşme

tarafdar>taraftar    sabahdan>sabahtan    isbat>ispat    müsbet>müspet    tarakçı   uçtu   kalemci

6. Ses değişmeleri                

Bir sesin başka bir sese dönmesiyle ilgili ses olayları aşağıda sıralanmıştır:

a) Orta hece ünlüsünün değişmesi (Ünlü Daralması)

Orta hecenin vurgusuzluğu ve y sesinin zayıflığı sebebiyle orta hecedeki geniş ünlünün daralması olayıdır: başlıyor (<başla-yor), diyor(<de-yor), gülmüyor (<gülme-yor), yiyor(<ye-yor).  Anlıyacak ifadesi yanlıştır.

b) Sedalılaşma (yumuşama)

Kelime sonunda iki ünlü arasında kalan p, ç, t, k sedasız seslerinin sedalılaşarak b, c, d ve g’ye dönmesidir: çorap+ı > çorabı, genç+i > genci, kanat+ı > kanadı, konak+a > konağa.                                                                                                                                                                          Tek heceli kelimelerin çoğunda ve sedalılaşma olduğunda anlamı değişecek kelimelerde yumuşama olmaz: atı, haçı, saça, suçu, otu.

c) Aykırılaşma

Birbirine benzeyen veya aynı olan iki ünsüzden birinin başkalaşmasıdır: ahçı (<aşçı)*; aktar (<attâr), muşamba (<muşamma).Türkçede ikiz ünlü (şedde) bulunmadığı için alınma kelimelerdeki ikiz ünlüden biri değişmiştir.

Bunların dışında da ses değişiklikleri vardır: inmek – enmek, demek –dimek, yemek – yimek (e – i); börek – bürek, büyük – böyük, güzel – gözel (ö – ü); kuş – guş, koyun – goyun (k – g) parmak – barmak, pastırma – basdırma (p – b); ben – men, binmek – minmek, boncuk – muncuk (b – m); ögmek – öğmek – övmek, dögmek – döğmek – dövmek, (g-v); kogmak-koğmak-kovmak (ğ-v); tag>dağ.

Yukarıda sıralanan ses olaylarından bazıları ağız özelliklerinden kaynaklanır ve sadece söyleyişle ilgilidir. Bu kelimelerde görülen ses olayları, yazı diline yansıtılmaz. Konuşma diliyle yazı dilinin birbirine mümkün olduğu kadar yaklaştırılması, söyleyişe ait bu özelliklerin kültür diline, ortak dile taşınmamasıyla sağlanacaktır.                                                                                                                                 Türkçenin ses özellikleri iyi bilinmekle herhangi bir kelimenin Türkçe olup olmadığı kolaylıkla ayırt edilebilir. Ana dile sahip çıkma bilinciyle anlamdaş kelimelerden Türkçe olanları seçmek de kolaylaşır. Ses ve yapı özelliklerine göre Türkçe olan kelimeler kullanmaya özen gösterilmelidir.

7. İki Ünlünün Yan Yana Gelmesi

Türkçede bir hecede veya kelimede iki ünlü yan yana gelemez. İki ünlünün bir hecede yan yana gelmesine diftong denir. “biat, daima, hain, kanaat, fuar, saat, fiil, faaliyet, kanaat”

Ancak bazı Anadolu ağızlarında ve konuşma dilinde, iki ünlü arasında kalan sızıcı ünsüz “ğ”nin düşmesiyle iki ünlü yan yana gelmektedir.  “ğ” sesinin temas derecesi iki ünlü arasında çok azalarak bu sesi bazen çok zayıf bir hale getirir ve adeta erimiş bir duruma düşürür. O zaman erimiş gibi olan sesin iki yanındaki ünlüler yan yana gelmiş gibi görülebilirler. Gerçekte “ğ” sesi erimiş olmaz ve iki ünlü yan yana gelmiş olmaz. Sadece “ğ” sesi dikkat etmeyen tarafından adeta hissedilmeyecek kadar zayıflamış bir hale gelir.                                                                                                                                                Kağan>kaan  soğuk>souk  soğan>soan  doğum>doum  bağış>baış  bağımsız>baımsız

Uyarılar:

1. Dildeki bu ses olaylarından sadece söyleyişte kalanlarla yazı diline geçenler arasındaki farklara dikkat ediniz: ombaşı – onbaşı, Istambul – Istanbul, gelcekler – gelecekler, barmak – parmak, bilmeyor – bilmiyor vb. örneklerde olduğu gibi.

2. Ses özellikleri ve ses olaylarının kelimelerin imlâsıyla doğrudan ilgili yönle­rine bilhassa dikkat edilmelidir: trend – tirend, spor – sipor, uğur – uur, biçki – biçgi, içki – işgi, gazete – gaste / gazte, memleket – melmeket, eczahane – eczane, sütçü –  südcü, işçi – içci, çift – çif,  gibi örneklerde önce yazılanlar doğru, sonrakiler yanlıştır.

3. babası, altışar gibi örneklerdeki s, ş ünsüzleri koruyucu ünsüz (yardımcı ses) değildir.

Bütün bu olayların dışında, Türkçenin tarihi gelişimi içerisinde Eski ve Orta Türkçe döneminden farklı olarak Türkiye Türkçesinde şu ses değişmeleri de görülür:

e>i ve i>e değişmesi: Türkçede kelime başında veya ilk hecedeki bazı “e”lerin “i”, bazı ”i”lerin de “e” olduğu görülür: “biş>beş, yir>yer, gice>gece, irmek>ermek; eşitmek>işitmek, eyü>iyi, geymek>giymek gibi.”

I>i değişmesi: Bu değişmenin sebebi, “ı” sesinin zayıflıdır: “ınanmak>inanmak, dakı>dahi, kanı>hanı>hani, kangı>hangı>hangi gibi.”

u>ı-i değişmesi: “uşbu>işbu, uşda>işte, uçun>için ve ağızlarda görülen punar>pınar”

ü>i değişmesi az görülen bir değişmedir : “tüp>dip, bütmek>bitmek, püre>pire”

o-ö>u-ü> değişmesi: “yokaru>yukarı, oyanmak>uyanmak”


Kategori:Genel

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

ETUS.NET